freeforum.gr

δοκιμαστική λειτουργία - συμβουλές καλόδεχτες

Ο ρόλος της λαϊκής ετυμολογίας στη διδασκαλία της ορθογραφία

User avatar
osho
Site Admin
Posts: 280
Joined: Tue Feb 11, 2014 12:04 am

Ο ρόλος της λαϊκής ετυμολογίας στη διδασκαλία της ορθογραφία

Postby osho » Mon Jul 07, 2014 10:52 am

Ένα κείμενο στο πολύ ενδιαφέρον αυτό θέμα των Μουσιάδη Κατσούλα. Από την σελίδα
http://ins.web.auth.gr/images/MEG_PLIRI ... 51_356.pdf
Οι σημειώσεις είναι στο τρίτο ποστ όλες μαζί με τους αριθμούς που αναγράφονται στο κείμενο.

1. Bασικές έννοιες της λαϊκής ετυμολογίας
Η λαϊκή ετυμολογία (popular/folk etymology) περιλαμβάνει τη συγχρονική σύν-δεση ή ταύτιση λεξικών τύπων χωρίς διαχρονικό υπόβαθρο, χωρίς δηλαδή επι-στημονική ετυμολογική βάση, καθώς και την ομαδοποίηση λέξεων με βάση το γλωσσικό αίσθημα των ομιλητών και όχι σύμφωνα με την επιστημονική, γλωσ-σολογική ανάλυση. Η μελέτη του φαινομένου αποδεικνύει ότι, κατά τη λαϊκή ετυμολογία, λειτουργούν σε διάφορα επίπεδα τρεις βασικές αρχές, οι οποίες ενισχύουν τη διαδικασία: (α) ισομορφισμός· (β) εικονικότητα· (γ) διαφάνεια
(Geeraerts 2002, 8 κ.ε.). Ειδικότερο και βαρύνοντα ρόλο πρέπει να αναγνωρίσου-με στον μηχανισμό της εικονικότητας (iconicity), κατά τον οποίο η εγγύτητα οδηγεί σε επανερμηνεία ενός αδιαφανούς τύπου, ώστε να ταιριάζει με υλικό οι-κειότερο στους ομιλητές (Coates 1987, 319–40).
Πρόσφορους στόχους της λαϊκής ετυμολογίας αποτελούν συχνά τα δάνεια, οι λόγιες λέξεις, τα σύνθετα και τα κύρια ονόματα, ενώ η λεξικογραφική έρευνα δείχνει ότι ορισμένοι παρασυνδεδεμένοι τύποι καθιερώνονται στο κοινό λε-ξιλόγιο, όταν ατονήσει ή αγνοηθεί η ιστορική αρχή τους (Bebermeyer 1974, 163· Anastassiadis-Syméonidis 2003, 51–59· Reichler-Béguelin 2000, 5).

Όποτε τίθεται σε λειτουργία η λαϊκή ετυμολογία, δύο βασικά μέρη διαδρα-ματίζουν ιδιαίτερο ρόλο: το ισχυρόή επάγονστοιχείο, το οποίο προκαλεί τη με-ταβολή, και το ασθενέςή επαγόμενο, το οποίο υφίσταται την επίδραση (Μωυ-σιάδης 2005, 252–53). Απαραίτητος όρος για την κινητροδότηση (motivation) της διαδικασίας είναι η φωνητικήεγγύτητα, χωρίς την οποία είναι αδύνατη η πα-ρασύνδεση. Η σημασιολογική σχέση παίζει ενισχυτικό ή υστερογενή ρόλο και δεν είναι πάντοτε αναγκαία (Haiman 1980· Moisiadis 2006).
1Για παράδειγμα, το αγιόκλημα σχηματίστηκε λόγω φωνητικής εγγύτητας προς το επίθετο άγιος και υστερογενώς συνδέθηκε σημασιολογικά με αυτό, οπότε του δόθηκε η ση-μασία ‘κλήμα του αγίου’. Συχνά η λαϊκή ετυμολογία επιφέρει φωνητική μεταβολή· όταν δεν συμβεί
αυτό, έχουμε επανερμηνεία(sekundäre Interpretation· Olschansky 1996, 148). Για παράδειγμα, το διωρία δεν υπέστη φωνητική μεταβολή, αλλά κατόπιν επανερ-μηνείας συνδέθηκε κατά την όψιμη ελληνιστική εποχή με το όριο, πράγμα που οδήγησε στη γραφή διορία.

2. Ορθογραφία και λαϊκή ετυμολογία
Εφόσον η διδασκαλία της ορθογραφίας αποβλέπει σε προγραμματική επάρ-κεια, είναι ανάγκη να συγκερασθεί η ισχυρή έλξη του επάγοντος με την ιστο-ρική φύση της νεοελληνικής ορθογραφίας, καθώς και με τις αρχές της γενίκευ-σης και της απλούστευσης (Παπαναστασίου 2008, 75, 210–18). Στις κοινωνίες υψηλού γραμματισμού η πρότυπη ορθογραφία επηρεάζει τη γλωσσική ικανό-τητα, καθώς φαίνεται ότι αποτελεί τμήμα του νοητικού λεξικού (Derwing 1992, 196–98). Επιπλέον, αφού η ορθογραφία περιλαμβάνεται στους διδακτικούς στό-χους και αφιερώνονται σε αυτή σχολικοί πόροι, η έκθεση σε αυτή σχετίζεται με τις δεξιότητες των ομιλητών. Συγκεκριμένα, η αναγνώριση της έντυπης λέξης επιτυγχάνεται, όπως έχει αποδειχθεί ερευνητικά, με συνδυασμό πληροφοριών αντλημένων τόσο από το φωνολογικό όσο και από το ορθογραφικό λεξικό (Frost 1992, 255–57· Ehri 1993).
Το γλωσσικό υλικό καταδεικνύει ότι η λαϊκή ετυμολογία μπορεί να αφορμηθεί από τη φωνητική εγγύτητα και να ενισχυθεί από την ορθογραφική κωδικοποίηση λέξεων και τεμαχίων με σκοπό τη μεγαλύτερη διαφάνεια και ανακλητικότητα.
3. Παράγοντες προς συνεκτίμηση
Προκειμένου να τυποποιηθεί η ορθογραφική αντιπροσώπευση των παρασυνδε-δεμένων λέξεων, προτείνεται να ληφθούν υπόψη οι ακόλουθοι παράγοντες:
(α) Η επίδραση του επάγοντος. Αν έχει επιφέρει φωνητική αλλαγή, αυτό αποτελεί σοβαρή ένδειξη ότι το αποτύπωμα της λαϊκής ετυμολογίας είναι τρό-πον τινά οριστικό. Το γλωσσικό αίσθημα της πλειονότητας μπορεί να εξακρι-βωθεί από τη στατιστική εμφάνιση της παρετυμολογικής γραφής, καθώς και από την επίδραση του επάγοντος στη σημασία.
(β) Η γραπτή παράδοση. Παρόλο που, σύμφωνα με τη σύγχρονη ετυμολο-γική ανάλυση, ορισμένες παραδεδομένες γραφές αναγνωρίζονται ως παρετυμολογικές, η καθιέρωσή τους από την αρχαία ή την ελληνιστική εποχή μαρτυρεί εδραίωση της παρασύνδεσης και δεν είναι εφικτό να αγνοηθεί.
(γ) Η αυξημένη κειμενική εμφάνιση της διττογράφησης. Σε λίγες περιπτώ-σεις θα ήταν ανεκτή η διττογράφηση ορισμένων τύπων, εφόσον και οι δύο γραφές έχουν αυξημένη στατιστική εμφάνιση (Παπαναστασίου 2008, 212).
(δ) Τέλος, η ετυμολογική γραφή μπορεί να προτιμηθεί ή να ενισχυθεί, όταν:
1. η λέξη είναι σπάνια στον γραπτό λόγο (προφορική, ιδιωματική κτλ.)
2. πρόκειται για σωστά σχηματισμένο επιστημονικό όρο.
3. είναι απλούστερη


Η απελευθέρωση από το γνωστό.

User avatar
osho
Site Admin
Posts: 280
Joined: Tue Feb 11, 2014 12:04 am

Re: Ο ρόλος της λαϊκής ετυμολογίας στη διδασκαλία της ορθογρ

Postby osho » Mon Jul 07, 2014 10:54 am

4. Τυποποίηση και χαρακτηριστικές περιπτώσεις
Σύμφωνα με τα προαναφερθέντα κριτήρια, μπορούμε να διακρίνουμε τις ακόλουθες περιπτώσεις:
4.1 Λαϊκή ετυμολογία με φωνητική μεταβολή
Όταν η λαϊκή ετυμολογία έχει επιφέρει φωνητική αλλαγή, η ορθογραφία του επάγοντος είναι προτιμητέα(2): δοιάκι(πιθ. < μεσν. οἰάκιον, υποκορ. του αρχ. οἴαξ)(3)// διοικώ,δυοσμαρίνι (< ροσμαρί) // δυόσμος,καλυμμαύχι / -κι (< μεσν. κα-μηλαύχιον) // κάλυμμα,κελαηδώ (< αρχ. κελαδῶ) // αηδόνι,κλεισούρα (μεσν. < μεσν. λατ. clausura) // κλεισ- (κλείνω), λακκούβα (< παλ. σλαβ. lokŭva) // λάκκος,
λυκουρίνος (πιθ. < μεσν. λεοκόρνο + λυκόρνιον) // λύκος,μυδράλιο (μεταφορά του γαλλ. mitraille) // μύδρος,πολυθρόνα (< ιταλ. poltrona) // πολυ- ,θρόνος,σιμιγδάλι (μεσν. < αρχ. σεμίδαλις) // αμύγδαλο,(4) στρωμάτσο (< ιταλ. stramazzo) // στρώμα.

Εξαιρέσεις αποτελούν εκείνες οι περιπτώσεις στις οποίες γίνεται εκούσια
αποσύνδεση της παρετυμολογημένης λέξης από το επάγον, όπως: κολομπαράς (< τουρκ. kulampara· προφύλαξη)(5)// απευθυσμένο,σινάφι (< τουρκ. esnaf· απλογράφη-ση ξένου όρου) // συναφής,(6) σιντριβάνι(7) (< τουρκ. şadırvan· απλογράφηση ξένου όρου) // συντρίβω.
Ειδικώς στις δύο τελευταίες περιπτώσεις ο προφανής διδακτικός στόχος είναι να απλογραφηθεί η λέξη ως ξένος όρος.

4.2 Λαϊκή ετυμολογία και γραπτή παράδοση
Όταν η λαϊκή ετυμολογία έχει μακρά γραπτή παράδοση, ήδη αρχαία ή ελληνι-στική, η ορθογραφία του επάγοντος είναι προτιμητέα: κροκόδειλος (αντί κρο-κόδιλος) // δειλός,(8) πλημμύρα (αντί πλημύρα) // πλήν,μύρομαι,(9) φάλαινα (αντί φάλλαινα) // φαλός ‘λευκός’.(10)

4.3 Λαϊκή ετυμολογία χωρίς φωνητική μεταβολή
Όταν η λαϊκή ετυμολογία δεν έχει επιφέρει φωνητική αλλαγή, η ετυμολογική γραφή θα ήταν προτιμητέα, εφόσον συντρέχει κάποια από τις προϋποθέσεις που αναφέρθηκαν στην προηγούμενη ενότητα.
Χαρακτηριστικές είναι οι εξής περιπτώσεις, στις οποίες η ετυμολογική γραφή είναι απλούστερη: αμπέχονο (αντί αμπέχωνο) //χώνω, βερίκοκο (αντί βερίκοκκο) //κόκκος, βλίτο (αντί βλή-το) // τεμάχιο βλη-, δικλίδα(11) (αντί δικλείδα) //κλειδί, πίρος (αντί πείρος) //πεί-ρω, πλιγούρι (αντί πληγούρι) //πληγή, ρεβίθι (αντί ρεβύθι) // τεμάχιο βυθ-, σιρί-τι (αντί σειρήτι) //σειρά, φιστίκι (αντί φυστίκι) // τεμάχιο φυσ-, φλιτζάνι (αντί φλυτζάνι) // τεμάχιο φλυ-, χλομός (αντί χλωμός) //χλωρόςκαθώς και το γλυστρί-δα (λέξη σπάνια στον γραπτό λόγο· αντί γλιστρίδα) //γλιστρώ, ορθοπαιδική(12) (επιστημονικός όρος· αντί ορθοπεδική) //πέδη.
Απεναντίας, η γραφή του επάγοντος έχει αφήσει ισχυρό αποτύπωμα στις ακό-λουθες περιπτώσεις: καμηλό (αντί καμιλό < γαλλ. camelot) // καμήλα,(13) ξεκατινιά-ζω (αντί ξεκατηνιάζω) // Κατίνα,(14) πολυκλινική (αντί πολικλινική) // τεμάχιο πολυ-.(15)

4.4 Λαϊκή ετυμολογία και διττογραφία
Σε λίγες περιπτώσεις η διττογράφηση μπορεί να γίνει ανεκτή, όταν υπάρχει ισχυρή συχνότητα τόσο της ετυμολογικής όσο και της παρασυνδεδεμένης γρα-φής, όπως μαρτυρούν οι κειμενικές εμφανίσεις των ακόλουθων παραδειγμάτων(16):
διωρία (< δι(α)- + ὥρα) – διορία// όριο: Η ετυμολογική γραφή διωρία είναι ελληνιστική (1ος αι. μ.Χ.), όπως συμβαίνει και με την παρασυνδεδεμένη γραφή διορία (3ος αι. μ.Χ.), η οποία υπερέχει ως προς τη συχνότητα χρήσεως στα σώ-ματα κειμένων:

Τύποι ΕΘΕΓ ΣΕΚ google
διορία 75 27 76.000
διωρία 0 1 10.400
Πίνακας 1: Εμφανίσεις διορία/διωρίασε σώματα κειμένων

καθοίκι (< μεσν. κάθοικον < αρχ. κατ’ οἶκον) – καθίκι //-ίκι: Η παρασυνδεδε-μένη γραφή οφείλεται στα πολλά ουσιαστικά σε -ίκι (παράγωγα άλλων ονομά-των, π.χ. αρχονταρ-ίκι,δεκαν-ίκι,σκουλαρ-ίκι), η δε παρουσία της στα σώματα κειμένων είναι συντριπτικά συχνότερη από την ετυμολογική γραφή καθοίκι, η οποία διδάσκεται από τα λεξικά:

Τύποι ΕΘΕΓ ΣΕΚ google
καθίκι 11 4 119.000
καθοίκι 0 0 910
Πίνακας 2: Εμφανίσεις καθίκι/καθοίκισε σώματα κειμένων

κτήριο (πιθ. < εὐ-κτήριον ή οἰκητήριον) – κτίριο //κτίζω: Η αντιπαράθεση των δύο γραφών είναι πολύ παλαιά, η δε Ακαδημία Αθηνών είχε γνωμοδοτήσει υπέρ της παρασυνδεδεμένης γραφής το 1933 δεχόμενη τη λαϊκή ετυμολογία ως ισχυρή. Εντούτοις, η παρουσία της ετυμολογικής γραφής είναι αρκετά συχνή στα σώματα κειμένων:

Τύποι ΕΘΕΓ ΣΕΚ google
κτίριο 2.265 605 1.520.000
κτήριο 200 29 337.000
Πίνακας 3: Εμφανίσεις κτίριο/κτήριοσε σώματα κειμένων

Η εφαρμογή των κριτηρίων αυτών αναγνωρίζει στη λαϊκή ετυμολογία τον αποδεδειγμένο ρόλο της στη διαμόρφωση του λεξιλογίου, προτείνοντας παράλληλα χρήσιμες αρχές, ώστε να εξασφαλιστεί η συνέπεια και η επάρκεια που είναι απαραίτητες στη διδασκαλία της ορθογραφίας.


Η απελευθέρωση από το γνωστό.

User avatar
osho
Site Admin
Posts: 280
Joined: Tue Feb 11, 2014 12:04 am

Re: Ο ρόλος της λαϊκής ετυμολογίας στη διδασκαλία της ορθογρ

Postby osho » Mon Jul 07, 2014 10:58 am

Πιο κάτω οι σημειώσεις από τα δύο προηγούμενα ποστ.
1 Δεν είναι εύστοχη η διατύπωση του Durkin, ο οποίος ορίζει τη λαϊκή ετυμολογία ως “αντικα-τάσταση μίας ή περισσοτέρων συλλαβών [μιας λέξης] από άλλη λέξη, με την οποία συνδέεται ση-μασιολογικά” (Durkin 2009, 202).
2 Εντός παρενθέσεως τίθεται σύντομα η ετυμολογική προέλευση, ενώ τη διπλή πλαγιογραμμή
ακολουθεί το επάγον στοιχείο που εικάζεται ότι προκάλεσε τη μεταβολή. Επίσης, τα παραδείγμα-τα δεν περιλαμβάνουν όλες τις περιπτώσεις της κατηγορίας, αλλά λέξεις που θα μπορούσαν να
εγείρουν προβλήματα ορθογραφίας.
3 Στην ιδιόλεκτο μερικών ομιλητών η λέξη προφέρεται συνιζημένη και αυτό είχε ως αποτέλεσμα
την παρασύνδεση προς συνιζημένες λέξεις από δια- (π.χ. διάβολος,διαβάζω) και τη λιγότερο συ-χνή γραφή διάκι.
4 Το επάγον προκάλεσε την αλλαγή δ > γδ, χωρίς να επηρεάσει τα γειτονικά φωνήεντα.
5 Το κολομπαράςαπλογραφείται με σκοπό να αποσυνδεθεί για λόγους προφύλαξης από το
επάγον απευθυσμένο.
6 Στον σχηματισμό του σινάφι συνετέλεσε ασφαλώς η διάσπαση του συμπλέγματος -/fn/- για
ευφωνικούς λόγους, ωστόσο η παρασύνδεση με το επίθετο συναφής είναι ορατή στα πολλά ευρή-ματα του τύπου συνάφι.
7 Σύμφωνα με το ΛΚΝτο σιντριβάνι δεν έχει υποστεί παρασύνδεση αλλά φωνητική αλλαγή,
ωστόσο η αφομοίωση που προτείνει /a/-/i/ > /i/-/i/ δεν είναι σύμφωνη με τη φωνηεντική ιεραρχία
8 Η γραφή κροκόδειλος ήταν η συνηθέστερη ήδη από την αρχαιότητα, ενώ η ετυμολογική γρα-φή κροκόδιλος μαρτυρείται την ελληνιστική εποχή.
9 Η γραφή πλήμμυρα/πλημμύρα είναι γνωστή ήδη στους κλασικούς συγγραφείς, οπότε η λέξη
επαναναλύθηκε ως σύνθετη των πλήν και μύρομαι.
10 Η γραφή φάλαινα είναι γνωστή ήδη την κλασική εποχή (Αισχύλος· Αριστοτέλης), ενώ η απο-σύνδεσή της από το ομόρριζο φαλλός δεν αποκλείεται να υπήρξε σκόπιμη, για λόγους προφύλαξης.
11 Η λέξη είναι ομηρική και επανήλθε σε χρήση τη σύγχρονη εποχή ως απόδοση γαλλικού όρου.
Το πρόβλημα του παρασυνδεδεμένου τύπου δικλείδα είναι ότι το αρχ. δίκλεις,-δος θα σχημάτιζε
μόνο προπαροξύτονο δίκλειδα (βλ. ΕΛΝΕΓ). Σε συγχρονικό επίπεδο, όμως, αυτό δεν θα απέτρεπε
τους ομιλητές της νέας ελληνικής από το να συνδέσουν τη λέξη με το κλειδί.
12 Για την ορθοπαιδική δεν είναι δυνατόν να παραβλεφθεί η επίσημη απόφαση της Ελληνικής
Εταιρείας Χειρουργικής, ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας, η οποία ακολούθησε την εισήγηση
γλωσσολόγων να γράφεται η λέξη με -αι-. υιοθετήθηκε η άποψη ότι ο επιστημονικός αυτός όρος
δεν πρέπει να αθετεί το σκεπτικό του Γάλλου γιατρού N. Audry, ο οποίος έπλασε τη λέξη orthopédie
από τα ελληνικά συστατικά ορθο- και παῖς.
13 Η παρασύνδεση ήταν αισθητή ήδη στη γαλλική, όπου το chamelot ‘καμηλωτός’ επέδρασε
στον σχηματισμό του αραβικής αρχής γαλλικού όρου.
14 Αφετηρία θα πρέπει να ήταν ο τύπος ξεκατηνιάζω ‘καταπονώ’ < ελνστ. κατήνα ‘σπονδυλική
στήλη’, ο οποίος παρασυνδέθηκε προς τη μειωτική χρήση του ονόματος Κατίνα και οδήγησε στη
σημασία ‘εξευτελίζω, κουτσομπολεύω’.
15 Το πολυκλινικήαποτελεί μεταφορά του ελληνογενούς γαλλ. polyclinique, που απέδωσε, με
αισθητή ήδη την παρασύνδεση προς το πρόθεμα πολύ-, το γερμ. Stadtklinik και αρχικώς αναφερό-ταν σε ‘νοσοκομείο, κλινική της πόλης’. οτύπος πολικλινική (< πόλι(ς) + κλινική) δεν είναι σχημα-τισμένος σύμφωνα με τους μορφολογικούς κανόνες της σύνθεσης· καλύτερη τύχη θα είχε η απόδο-ση αστυκλινική (Δημητράκος 1954), που όμως δεν επικράτησε.
16 Αναζητήσαμε τους διττογραφημένους τύπους στη μηχανή αναζήτησης http://www.google.grκαι
στα δύο σώματα κειμένων, ΕΘΕΓ και ΣΕΚ


Η απελευθέρωση από το γνωστό.


Return to “Θέματα σχετικά με την γλώσσα.”