freeforum.gr

δοκιμαστική λειτουργία - συμβουλές καλόδεχτες

Γλωσσικά δάνεια στην ελληνική γλώσσα από την αρχαία Περσική

User avatar
osho_st
Site Admin
Posts: 294
Joined: Tue Feb 11, 2014 12:04 am

Γλωσσικά δάνεια στην ελληνική γλώσσα από την αρχαία Περσική

Postby osho_st » Mon Mar 30, 2015 2:16 pm

Image

Και όμως υπάρχουν και "κρύβονται" σε απίθανα σημεία...
Από την σελίδα στο ιστολόγιο του Ρογήρου https://rogerios.wordpress.com/category ... %BA%CE%AC/
βρίσκουμε μερικά δάνεια από την περσική στην Ελληνική που επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Στην αρχή έχεικαι ένα πολυ ενδιαφέρον εισαγωγικό κομάτι που παραλοίπω, σαν μη γλωσολογικό, και που αξίζει να το διαβάσει κανείς.
......
......
Περσικά γλωσσικά δάνεια στην ελληνική γλώσσα: Η έντονη και μακροχρόνια σχέση πολιτισμικής (και όχι μόνο) διάδρασης μεταξύ Ελλήνων και Περσών είχε ως αναπόφευκτη συνέπεια και ορισμένα γλωσσικά δάνεια. Αφήνουμε επί του παρόντος το ζήτημα των αδιαμφισβήτητων δανείων της αρχαίας ελληνικής στην αρχαία περσική (θαρρώ πως οι γλωσσολόγοι μιλούν για «παλαιοπερσική γλώσσα», αλλά για λόγους απλότητας ας κρατήσουμε το «αρχαία») για να δούμε βιαστικά ορισμένα από τα γλωσσικά δάνεια της δεύτερης στην πρώτη. Μια κλασσική περίπτωση είναι ο περίφημος «παρασάγγης«, δηλ. το αρχαίο περσικό μέτρο μήκους (ίσο με 30 στάδια, δηλ. περίπου 5.200 μέτρα), που επιβιώνει ακόμη και σήμερα σε εκφράσεις της νέας ελληνικής, όπως το «απέχει παρασάγγες (ή παρασάγγας, επί το αρχαιοπρεπέστερο)», όταν θέλουμε να δείξουμε τη μεγάλη απόσταση ή διαφορά που χωρίζει απόψεις (κυρίως) ή αντικείμενα.

«καὶ ἐξελαύνει διὰ τῆς Λυδίας σταθμοὺς τρεῖς παρασάγγας εἴκοσι καὶ δύο ἐπὶ τὸν Μαίανδρον ποταμόν» (Ξενοφώντος «Κύρου Ανάβασις«, βιβλίο Α΄, 1.2.5).

Ακόμη πιο χαρακτηριστική και με ευρεία διάδοση είναι η λέξη «παράδεισος» που προέρχεται από το περσικό «pairi daêza». Σήμερα η λέξη έχει κυρίως τη σημασία του «[νοητού ουράνιου χώρου] στον οποίο, κατά τη χριστιανική παράδοση, εγκαθίστανται ο ψυχές των δικαίων μετά θάνατον… [και της κατάστασης] της ουράνιας ευτυχίας και μακαριότητας των δικαίων, οι οποίοι μετά τη μέλλουσα κρίση θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού… [γενικότερα δε σημαίνει τον τόπο της] μεταθανάτιας ευδαιμονίας σύμφωνα με [διάφορες θρησκείες]» (ΛΝΕΓ). Η σημασιολογική κατεύθυνση αυτή πρέπει να δόθηκε με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, όταν αποδόθηκε ως «παράδεισος» ο κήπος της Εδέμ στον οποίο εγκατέστησε τους Πρωτόπλαστους ο Θεός. Για τους Πέρσες, όμως, η λέξη σήμαινε τον περίκλειστο χώρο που αποτελούσε βασιλικό (ή σατραπικό ως προς τη χρήση) πάρκο, με κήπους, καλλιέργειες δέντρων και άλλων φυτών και εκτάσεις εκτροφής άγριων ζώων, τα οποία μπορούσε να κυνηγήσει ο Μεγάλος Βασιλέας και οι αυλικοί του.

«εἰς Κελαινάς, τῆς Φρυγίας πόλιν οἰκουμένην, μεγάλην καὶ εὐδαίμονα. ἐνταῦθα Κύρῳ βασίλεια ἦν καὶ παράδεισος μέγας ἀγρίων θηρίων πλήρης, ἃ ἐκεῖνος ἐθήρευεν ἀπὸ ἵππου, ὁπότε γυμνάσαι βούλοιτο ἑαυτόν τε καὶ τοὺς ἵππους. διὰ μέσου δὲ τοῦ παραδείσου ῥεῖ ὁ Μαίανδρος ποταμός·» (Ξενοφώντος «Κύρου Ανάβασις«, βιβλίο Α΄, 1.2.7).

Μια ωραία ιστορία σχετική με περσικό παράδεισο μας διηγείται μια επιγραφική μαρτυρία που σώθηκε ως τις μέρες μας. Πρόκειται για την πολύ γνωστή Επιστολή του Δαρείου Α΄προς τον Γαδάτα. Ο Γαδάτας (του οποίου το όνομα στα περσικά θα πρέπει να ήταν κάτι σαν «Bagadata») είναι ένας Πέρσης αξιωματούχος (κατά πάσα πιθανότητα όχι σατράπης), του οποίου η περιοχή δικαιοδοσίας περιλαμβάνει εδάφη στη Μικρά Ασία, μεταξύ των οποίων και η πόλη της Μαγνησίας του Μαιάνδρου. Είναι υπεύθυνος και για τον βασιλικό παράδεισο που βρίσκεται έξω από την πόλη και συνορεύει με τις εκτάσεις του τοπικού ιερού του Απόλλωνα. Με την επιστολή του, ο Μεγάλος Βασιλιάς αφενός μεν συγχαίρει τον Γαδάτα για το ότι κατάφερε να καλλιεργήσει στον παράδεισο φυτά από την περιοχή του Ευφράτη, αφετέρου δε τον επιπλήττει διότι δεν σεβάστηκε τη φορολογική ατέλεια της οποίας απολαύει ο ναός του Απόλλωνα.

Περσικά σημασιολογικά δάνεια: Σύμφωνα με τα λεξικά, ο «δορυφόρος» είναι: «1. ΑΣΤΡΟΝ. το ουράνιο σώμα που περιστρέφεται γύρω από πλανήτη… 2. η συσκευή που εκτοξεύεται… στο Διάστημα και κινείται γύρω από την επιφάνεια της Γης… 3. (στην αρχαιότητα) ο οπλισμένος με δόρυ φρουρός σημαντικού προσώπου ΣΥΝ. ακόλουθος, σωματοφύλακας, υπασπιστής 4. (μτφ.) πρόσωπο ή κράτος που εξαρτάται πολιτικώς από άλλο ισχυρότερο…» (ΛΝΕΓ). Γιατί επιλέξαμε στα ελληνικά μια λέξη που αρχικά σήμαινε τον οπλισμένο με δόρυ στρατιώτη για να αποδώσουμε το γαλλικό και αγγλικό «satellite», δηλαδή το ουράνιο σώμα ή τη συσκευή που ακολουθεί σε σταθερή απόσταση την κίνηση πλανήτη και μεταφορικά το πρόσωπο ή το κράτος που εξαρτάται από ισχυρότερο του οποίου ακολουθεί τις επιλογές; Ποιός μπορεί να ήταν ο σωματοφύλακας που ακολουθούσε σε σταθερή απόσταση τον άρχοντά του; Την απάντηση μας τη δίνουν οι παραδόσεις της αυλής των Αχαιμενιδών. Ο Μεγάλος Βασιλεύς δεν φέρει όπλα (τουλάχιστον όσο βρίσκεται στα ανάκτορα ή συμμετέχει σε τελετές), εκτός ίσως από το κοντό ξίφος του, τον ακινάκη. Τα όπλα του τα φέρουν οι πλέον έμπιστοι φίλοι του βασιλέως, ευγενείς που επιλέγονται μεταξύ των «αρίστων των Περσών» και οι οποίοι ακολουθούν τον ηγεμόνα σε σταθερή απόσταση. Σημαντικότερος από αυτούς είναι ο «δορυφόρος», ο οποίος φυσικά βρίσκεται πιο κοντά από κάθε άλλον στον βασιλιά του. Ξέρουμε για παράδειγμα ότι ο Δαρείος Α΄, πριν γίνει βασιλιάς, υπήρξε στην αρχή της σταδιοδρομίας του «φαρετροφόρος» του Κύρου κι έπειτα «δορυφόρος» του Καμβύση: «ἰδὼν δὲ αὐτὸν Δαρεῖος, δορυφόρος τε ἐὼν Καμβύσεω καὶ λόγου οὐδενός κω μεγάλου, ἐπεθύμησε τῆς χλανίδος καὶ αὐτὴν προσελθὼν ὠνέετο» (Ηρόδοτος, βιβλίο Γ΄, «Θάλεια», 3, 139, 2).

Μια περσική επιλογή που επιβίωσε: οι Πέρσες ονόμαζαν όλους τους Έλληνες αδιακρίτως «Yauna», δηλαδή Ίωνες. Η επιλογή τους ήταν καθ’ όλα λογική: οι περισσότεροι Έλληνες υπήκοοι του Μεγάλου Βασιλέως ήταν Ίωνες. Κι άλλωστε οι Ίωνες ήταν, μεταξύ των Ελλήνων, αυτοί που προκαλούσαν τις χειρότερες σκοτούρες στους Αχαιμενίδες (από την άποψη αυτή οι Αιολείς και οι Δωριείς της Καρίας υπήρξαν κατά κανόνα πιστοί υπήκοοι της αυτοκρατορίας). Η περσική ονομασία των Ελλήνων διαδόθηκε σε όλους τους λαούς που υπήρξαν υποτελείς των Περσών ή είχαν επαφές μ’ αυτούς, αλλά και αργότερα σε πολλούς λαούς που επηρεάστηκαν από τον περσικό πολιτισμό: έτσι από το σανσκριτικό «Yavana» και τις λέξεις στα pali ινδικά «Yona» και «Yonaka», φτάσαμε στα γνωστά μας τουρκικά «Yunan/ Yunanlar» (ο όρος «Yunan» χρησιμοποιείται από πολλές σύχρονες ασιατικές γλώσσες, εκτός των τουρκικών και των λοιπών τουρκικών γλωσσών: περσικά, αραβικά, χίντι κ.λπ.). Ειδικά για τους Τούρκους, η εξήγηση για την επιλογή αυτής της ονομασίας των Ελλήνων είναι απλή: πρόκειται καθαρά για περσική επιρροή. Όταν οι Τούρκοι φτάνουν στη Μικρά Ασία και στον χώρο του Αιγαίου, κατά τον 11ο αι., η ονομασία «Ίωνες» έχει παύσει να χρησιμοποιείται ως εθνικός ή φυλετικός προσδιορισμός. Ο όρος έχει υιοθετηθεί προγενέστερα ως δάνειο. Στη μακρά πορεία από την κοιτίδα τους, τη λεγόμενη στέππα του Ορχόν (παραπόταμος του Σελενγκά, στη σημερινή Μογγολία, στις όχθες του οποίου βρέθηκαν οι πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες στην τουρκική γλώσσα http://en.wikipedia.org/wiki/Old_Turkic_alphabet ), προς τη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο ήρθαν καταρχάς σε επαφή με τον περσικό πολιτισμό. Η περσική επιρροή καταδεικνύεται και από τον μεγάλο αριθμό περσικών λέξεων που δανείσθηκε η τουρκική.

Η περσική αποτέλεσε για τους Τούρκους την κατεξοχή γλώσσα του πολιτισμού και της μόρφωσης. Και, βέβαια, ήταν για αιώνες η κύρια γλώσσα της οθωμανικής αυλής. Φαντάζομαι ότι κάπως έτσι εξηγείται και η έκφρασή μας «τα μιλάει φαρσί«, όποτε θέλουμε να δείξουμε ότι κάποιος μιλά άπταιστα μια ξένη γλώσσα. Farsi (ή Parsi) είναι η περσική γλώσσα (Fars ή Pars η Περσία). Η σύγχρονη ελληνική έκφραση είναι τουρκικό κατάλοιπο και παραπέμπει στην εποχή που για ένα Τούρκο (τουλάχιστον για τον μορφωμένο και ανώτερης κοινωνικής τάξης Τούρκο) η άριστη γνώση της περσικής ήταν κάτι το αναγκαίο και φυσικό. Βεβαίως, οι περσικές επιρροές στην ελληνική με ενδιάμεσο την τουρκική επίδραση δεν σταματούν στην έκφραση αυτή: η νέα ελληνική δανείστηκε μέσω της τουρκικής κάμποσες λέξεις με περσικό απώτερο έτυμο (για αυτές, όμως, ας μιλήσουν οι γνώστες του αντικειμένου). Έστω και μ’ αυτόν τον τρόπο, οι ελληνοπερσικές ανταλλαγές αποδεικνύονται πιο διαχρονικές απ’ ό,τι νομίζαμε.

Image


Η απελευθέρωση από το γνωστό.

Return to “Θέματα σχετικά με την γλώσσα.”

cron